درس تفسیر قرآن

حجت الاسلام والمسلمین دکتر دژکام

 جلسه اول

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

وصلی‌الله علی سیدنا محمد وآله الطاهرین، قال الله تبارک وتعالی : إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ 1

این نه یک تعارف، بلکه حقیقت و واقعیتی است که گرچه قرآن کریم فیضش عام است و بالاخره هر کسی به گونه ای از آن استفاده ای می کند، اما بهره مندی و عنوان تفسیری این کتاب شریف چیزی نیست که کسی به سادگی بتواند وارد این عرصه بشود. 

مرحوم آیت الله العظمی آقای خوییw درتفسیر قرآن، کتاب « البیان» را دارند. یک جلدهم بیشتر نیست یعنی دیگرادامه نداده اند وبین اساتید بزرگ مشهوراست که اگرمباحث این کتاب ادامه می‌یافت المیزان علامه طباطباییw را تحت الشعاع قرارمی داد. انصافاً هم همین یک جلد که ایشان وارد شده اند در مفاهیم علمی غوغایی کرده اند البته نوع بحث‌ها فرق می کند چون ایشان بیشتر فقیه  و علامه طباطبایی بیشتر فیلسوف هستند، و این امربرنوع بحث اثر می‌گذارد اما در فن خودشان انصافاً کار استثنایی ای کرده اند و با وجود این که همین یک جلد تا آخرسوره ی حمد هم بیشتر نیست اما جزو کتاب های مرجع در تفسیر قرار گرفته است. شاید کمتر کسی باشد که بخواهد در زمینه علوم قرآن کار بکند وخودش را بی نیاز از این کتاب بداند. این به خاطر عمق مباحث است. با تمام این اوصاف، مرحوم آیت الله العظمی خوییw در ابتدای کتاب، اظهار عجز و ناتوانی در تفسیر قرآن کرده است. 

وقتی که بزرگانی با این عظمت این گونه صحبت می کنند، قاعدتاً ما باید حساب کارخودمان را بکنیم. نبایدبه محض این که مطلب یا نکته ای را شنیدیم و گفتیم ادعا کنیم که بلی بحث ما اوج گرفته و تفسیر گفتیم. این ها تلاشی است برای فهمیدن یک جزء، یک اشعه از قرآن کریم و البته این تلاش‌ها از جانب خدای متعال و اهل بیتb ترغیب شده، نه این که بگوییم چون نمی توانیم همه‌ی مطلب را درک کنیم پس آن را رها کنیم نه، همین مقداری هم که بهره ببریم برای ما بسیار است گرچه در افق قرآن به هیچ جایی نمی رسد.

 باید این تلاش‌ها انجام بشود و بنده امیدوار هستم که مجالس قرآن در شهرما زیاد بشود. خداوند رحمت کند مرحوم حجة‌الاسلام آقای حاجی نمازیw را که در مدرسه‌ی علمیه‌ی «خان» یک درس تفسیر داشت و کتاب «مجمع البیان» را می خواند. من یک یا دو جلسه به تناسب دیداری که با ایشان داشتم  استفاده کردم. مجلس ایشان، یک جلسه پنج شش نفری بود. لازم نیست جلسات تفسیرقرآن به مجرد شروع شدن شلوغ باشد نه، بحث این است که اگر درگوشه ای ازهرشهری چندنفر بنشینند، همین‌که گفتگویی درباره‌ی آیات قرآن باشد، رحمتش شامل همه‌ی آن شهر می شود. طبیعتاً درحدی که می توانیم بحث را پیش می بریم اما تعدد این جلسات ارزشمند است.

این «مجمع البیان» هم که ذکرآن به میان آمد ریشه تفاسیرشیعه هست. هر چه که دیگران تفسیر گفته اند در اطراف همین تفسیر صحبت کرده اند. و البته خود مرحوم طبرسیw این تفسیر را به مقدار زیادی از تفسیر تبیان شیخ طوسیw اقتباس کرده است. این که به شیخ طوسیw « شیخ الطائفه» می گویند به این خاطر است که در فقه و اصول و فن حدیث و روش تفسیر، پایه گذار بوده و دیگران همه پشت سرایشان حرکت کرده و می کنند. بعد از هزار سال هنوز ایشان جلودار است کسی هم به او نمی رسد. تفسیر مجمع را ما گاهی خدمت آیت الله شب‌زنده‌دارK درس می گرفتیم. اگر گاهی به عبارتی می‌رسیدیم که مفهوم نبود ایشان به «تبیان» مراجعه می کرد و وقتی می‌خواند گو اینکه جناب طبرسی از تبیان شیخ رونویسی کرده است. البته با خواندن تبیان، مطالب مرحوم طبرسیw واضح می شد. ایشان می فرمود حق بزرگ جناب طبرسیw را ما کوچک نمی کنیم، ایشان زحمت کشیده و تفسیرتبیان را پالایش کرده است. بنابراین هر کس بخواهد در فن تفسیر وارد بشود باید با مجمع البیان کار بکند که این یک کار تخصصی است. 

حضرت آیت الله جوادی آملیK هم در قم، ابتدا شاگردان را به درس تفسیر مجمع البیان آیت الله شب‌زنده‌دارK ارجاع می داد و می فرمود اول آنجا بروید. می دانید که درس تفسیرآیت الله جوادیK حالت خارج دارد، یعنی مباحث مختلفی مطرح می شود. باید اول ریشه هایی را محکم کرده باشند. کار تخصصی این گونه است. 

از آیت الله جوادیK در درس تفسیر شنیدم که می فرمود این پنج شش جلد اول تفسیر المیزان باید همراه با درس و مباحثه باشد. بنابراین ماهم به حول و قوه الهی مباحث را حول تفسیرشریف المیزان قرار می دهیم و- ان شاءالله- قصد بر این است که موضوعاتی را که ایشان مطرح فرموده توضیح داده و تبیین نماییم. مرحوم  آیت الله مطهریw هم فرمودند که المیزان دویست سال دیگر کشف خواهد شد یعنی اوج افکار علامه طباطباییw بعدها روشن خواهد شد. پس ما باید شروع کنیم و آمادگی داشته باشیم تا- ان شاءالله- قرآن را از بیان امام زمانf تلمذ نماییم. « اللهم احی بولیک القرآن و ارنا نوره سرمداً لا لیل فیه»1 دعای ما همه این است که خدایا قرآن را با ظهور امام زمانf زنده‌گردان. آنچه ما درباره قرآن کریم کار می کنیم ومی گوییم و می شنویم مثل قرآن زنده نیست. آن گاه که امام عصرf بیایند بیان زنده‌اش را متوجه خواهیم شد و خواهیم فهمیدکه قرآن زنده به چه معناست.« اللهم احی بولیک القرآن و ارنا نوره سرمدا لا لیل فیه» این چیزی هست که باید - ان شاءالله- برای آن آماده بشویم. 

حارث همدانیw حدیث شریفی در مورد قرآن کریم از امیرالمؤمنینg از وجود مقدس خاتم انبیاء محمد a درعباراتی آورده است. می دانید حارث همدانی از شاگردان امیر المؤمنینg بوده و اسرار و نکات علمی بسیار قابل توجهی را ازآن حضرت نقل کرده است . ایشان می گوید وارد مسجد شدم دیدم که مردم گروه گروه نشسته اند وهر کس از دری سخن می گوید. گروهی کنار این ستون ،گروهی کنار آن ستون ، گروهی پای منبر، هر کسی سخنی می گفت. من خدمت امیرالمؤمنین علیg رسیدم و عرض کردم: آقا دیدید در مسجد چه خبر است؟ گروه گروه نشسته اندو برای خودشان قصه می گویند. امیرالمؤمنینg فرمود: آیا چنین می کنند؟ عرض کردم: بله دارند قصه می گویند، سخن از همه چیز هست. حضرت فرمود:  «فما انی قد سمعت رسول اللهa یقول ستکون فتن» پیامبرa فرمود: بعد از من فتنه ها درست خواهد شد. 

سپس امیرالمؤمنینg فرمود به رسول اللهa عرض کردم: چه گونه از این فتنه ها نجات پیدا کنیم «قلت فمن نخرج منها؟» پیامبر اکرم a فرمودند: راه نجات این است که کتاب الله یعنی قرآن را مباحثه بکنید. متاسفانه می بینیدبیشتر افراد، قرآن را  درست  نمی خوانند. این مطالب رامورد بحث قرار  نمی دهیم امابه محض این که به سراغ مطالب دیگر می‌رویم همگی از - کش تا کشمش- بحث های سیاسی را از حفظ می گویند. چی شده است؟ آیا این مطالب، دنیا و آخرت مارا آباد کرده است؟ این ها برای دنیای ما هم کاری نکرده اند، چون فقط نق زدن است. پیشرفت وضعیت سیاسی ما که با این چیزها نبوده است.  اگر بخواهیم همه کارهایمان اصلاح گردد بایدبه سراغ قرآن برویم که رهنمود سیاسی آنجاست، باید این تحلیل ها را رها کنیم. 

بعدفرمود: «کتاب الله فیه نبأ ما قبلکم و خبرما بعدکم» قرآن بخوانید که اخبارهمه‌ی گذشته هاوآینده‌ها در آن هست. بنده جهت چگونگی تحلیل انقلاب اسلامی برای دانشجویان به دنبال مطلبی می گشتم، قرآن راکه باز کردم دیدم مناسب‌ترازهمه همین آیه شریفه سوره مبارکه اسری1 است وباید آن را باید برای دانشجویان خواندکه می فرماید: Pإِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًاO درآنجا ضمن طرح داستان‌حضرت موسیg به طورزنده و دقیق برای شماتبیین می کندکه الآن چه وضعی دارید، ولی متأسفانه این قدر دورشده‌ایم که حتی محافل مذهبی و جلسات سخنرانی‌مان هم دیگر این چیزها را ندارند، یعنی در آنجا از قرآن خبری نیست. 

دریکی از جلسات «کارگاه روش تحلیل سیاسی» در حضور جمعی از علماء، آقای محترمی تحلیل می کردندوآن چه گفتند در باره آمریکا و از این چیزها بود، بعد که تمام شد به ایشان گفته شدکه ما به عنوان آخوند تحلیل می کنیم ما که تحلیل‌گر رادیو بی بی سی نیستیم، سرتاپای این بحث خالی ازبهره قرآنی بود، آیا قرآن در مورد این مسائل حرف ندارد؟ بله قرآن حرف دارد. 

قرآن کریم در مورد همه مسائل ما حرف دارد. «فیه نبأ ما قبلکم و خبر ما بعدکم» آن چه که درآینده واقع می شود هم در قرآن خبرش هست وتوضیح داده شده است. سپس می فرماید: «و حکم ما بینکم» این که ما در جامعه چه گونه باشیم و چگونه با هم رفتار کنیم و حکم بین مردم چه جوری باشدهمگی در قرآن آمده است. 

در اینجا روایت دیگری را می آوریم مبنی بر این که قرآن برای همین امروز ما مسئله و حکم و توضیح دارد که آیت الله خویی از وجود مقدس امام باقرg نقل کرده اند که از آن حضرت سؤال شده آیه شریفه« لکل قوم هاد»1 یعنی چه؟ حضرت فرمود: «علیٌ الهادی» که منظور امام پنجم، حضرت امیرالمؤمنین علیgاست. اوهادی این امت وملت است. خوب تا این جا گویی توضیح آیه تمام شد اما حضرت فرمود گوش بدهید هنوز ادامه دارد «و منا الهادی» یعنی این هدایت کننده فقط امیرالمؤمنینg نبود آن حضرت که الان در میان ما نیستند بنابراین ما هم الآن هادی هستیم، این آیه شامل ما هم هست.  راوی می گوید گفتم آقا قربانت گردم یعنی این «لکل قوم هاد» واین هادی که قرآن فرموده الان خود شما هستید؟ حضرت فرمود: بله! درست می گویی. این بزرگواری و آقایی ائمه هست که به گونه ای باید به مردم بفهمانند خودشان هادی هستند که تصریح نباشد. فرمود از ما همیشه هادی وجود دارد، این نوعی بزرگواری است. الآن شمااز بیانات رهبرمعظم انقلاب K می شنوید که وقتی چیزی مربوط به خودشان هست دیگر نمی گویند من این کار را کردم می فرمایند علما این کار را کرده اند، مشخص است که  همه  علما نمی توانند با هم یک کاری را انجام بدهند ولی این بزرگواری ایشان است. 

 روایات هم این گونه به ما یاد داده اند که می فرمایند: «منا الهادی» از ما هدایت کننده همیشه وجود دارد. به طورمسلم آن روز «هادی» خود امام باقرg بوده واین مشخص  است. امروز بحمدلله این ملت تشخیص داده اند، البته همه علما بزرگوارند ولی کسی که جلودار هست و باید این هدایت را انجام بدهد مقام معظم رهبریK است. بعد فرمود که:« ان القرآن حی لا یموت» قرآن زنده هست وهرگز نمی میرد «و الآیة حیة لا تموت» آیاتش هم زنده اندوهرگز نمی میرند. زنده هست یعنی الآن قابل اجراست و اجرایی می شود نه این که بگوییم قبلاً این اجرا شد وحالا دیگرما دست روی دست گذاشته و نشسته ایم، اگر این گونه باشد چه ضرورتی داشت که قرآن نوشته بشود تمام شده بود و رفته بود بلکه این را نوشته اند که بشردر همیشه ی تاریخ ازآن استفاده کندبنابراین قرآن زنده است وهرگز نمی میرد. 

بعد فرمود:« فلو کانت الآیة اذا نزلت فی الاقوام فماتوا ماتت الآیه لمات القرآن» اگر آیه ای در مورد گروهی نازل شدو آن ها از دار دنیا رفتند و آیه دیگر موردش تمام شده باشد، باید قرآن را ببندیم ببوسیم وکنار بگذاریم. دیگر ربطی به امروز ندارد. ولی قرآن زنده هست و برای همین الآن ما برنامه دارد. پس طبق این بیان بایدبه دنبال هادی بگردیم که- الحمدلله- ملت ما آن راپیدا کرده ودر نیابت امام زمانf  هادی دارد. نمی شودکه امت را رها کرد، درآن صورت چگونه باید قرآن را اجرا کرد؟

 بعد فرمود:« ولکن هی جاریة فی الباقی کما جرت فی الماضی»، نظیر همین مطلب باز ازامام باقرg نقل شده که: «ان القرآن حی لم یمت و انه یجری کما یجری اللیل و النهار» قرآن مانند جریان شبانه روز دائماً در جریان است و مطالبش به روز و تازه است.« کما تجری الشمس و القمر و یجری علی آخرنا کما یجری علی اولنا» همان طور که برای اولشان خطاب آمده، آخرین وجود مقدس از اهل بیتb یعنی امام زمانf مخاطب کنونی قرآن کریم است. این چیزی است که ما باید در مورد قرآن کریم توجه داشته باشیم و زندگی را با محوریت قرآن کریم و ولایت اهل بیتb -ان‌شاءالله- تنظیم کنیم. 

بنابراین بر اساس مطلبی که از آیت الله جوادی آملیK نقل کردم- ان‌شاءالله- در مباحث آینده، تفسیر المیزان جلد اول را که مربوط به سوره مبارکه حمد است مورد بررسی قرار می دهیم به این امید که با آیاتی از قرآن کریم متناسب با فهم علمای بزرگمان آشنا بشویم و از آن بهره مند گردیم.

 خداوندا به حقیقت قرآن، قلب مقدس امام زمانf از ما خوشنود قرار بده ودرظهورآن حضرت تعجیل بفرما وهمه‌ی ما را از سربازان و خدمتگزاران حقیقی ایشان قرار بده.

 سایه‌ی بلند مقام معظم رهبریK مستدام بدار، روح امام امتv و شهدا از ما شاد بگردان. ثوابی از این مجلس به روح پاک همه‌ی علما، ذوی الحقوق، پدران، مادران و گذشتگان این جمع عائد و واصل بفرما. بالنبی و آله. 

 

جستجو


ائمه جمعه جهرم

  • 1.jpg
  • 2.jpg
  • 3.jpg
  • 4.jpg
  • 5.jpg

خطبه‌های‌این‌هفته10/22

رادیو اینترنتی

تازه های احکام

ادعیه

مثنوی پیر و جوان